Laat de gedachtekronkel even rustig door je hoofd spollen. Niet te lang; ik zou niet willen dat je hersenbeschadiging oploopt. Die kans is namelijk best groot, zeker als je dit pikante detail erbij pakt.

Het is niet mijn redenering, het is een gedachtekronkel van Geert Wilders, die ineens een nieuwe vijand heeft gevonden. Of beter gezegd, weer van stal gehaald. Iedereen die de vaderlandse politiek de afgelopen jaren heeft gevolgd, weet dat Wilders vooral baat heeft bij het scheppen van vijandbeelden. Eerst is het de linkse kerk. Dan zijn het de moslims. Dan zijn het de illegalen. Dan is het Europa. Dan zijn het de Grieken en tot slot waren het de Oost-Europeanen. En nu is het weer de schuld van Europa. Dat het aan de Europese Unie te danken is dat Henk en Ingrid voor een habbekrats een paar Polen kunnen inhuren om het huis te verbouwen, laat de Grote Geblondeerde Leider achterwege.

Het is een nogal vergezocht excuus om Europa nu de schuld te geven; zou Wilders zich hebben laten inspireren door z’n eencellige fractiegenoot Richard de Mos? Die tegen het compromisvoorstel wilde stemmen om de Hedwigepolder dan maar gedeeltelijk onder water te zetten? Hij vertelde het in een interview in Nieuwsuur, vermoedelijk opgenomen in de achtertuin van De Mos; er hing een lullig klompje aan de pergola op de achtergrond. Dat het gevolg van z’n tegenstem zou zijn dat dan de volledige polder onder water zou komen te staan, wilde er bij de volksvertegenwoordiger niet in. Dan moest Nederland maar es z’n tanden laten zien in Brussel.

Ach, stoerdoenerij en een grote bek opzetten: zie hoe hier de Nederlandse volksaard weer eens op groteske wijze naar boven komt drijven.

Toen gisteren eindelijk het Catshuisoverleg uit elkaar klapte, duurde het maar een paar uur voordat de framing begon. Wilders gaf de schuld aan Europa, het CDA en de VVD (wanneer gaan die twee nu eens fuseren?) trokken samen op en weten het weglopen van Wilders aan de onzekerheid binnen z’n eigen partij, pardon, beweging. De onzinnigheid van het eerste heb ik hierboven al uitgelegd, maar de verklaring van CDA en VVD raakt evenmin kant noch wal. Beide partijen wisten twee jaar geleden donders goed dat de PVV een bij elkaar geraapt zooitje van vrouwenmeppers, ondermaatse kabouters en brievenbuspissers was. En dat het met een meerderheid van slechts één zetel dus een kwestie van tijd zou zijn of er zou wat misgaan. Beide partijen wilden echter van geen kritiek weten: Wilders had z’n handtekening gezet en zou zich daaraan houden. Sterker nog, toen zich bij het CDA wat dissidenten begonnen te roeren, was Wilders de eerste om te smalen: het CDA kan toch wel leveren? ‘Rattus politicus’ Maxime Verhagen wist niet hoe snel hij al kruipend op z’n blote knietjes bij Wilders langs moest gaan om boete te doen: het CDA zou leveren.

En nu breekt de PVV dus, volgens CDA en VVD omdat de angst is toegeslagen bij Wilders. Stef Blok schamperde gisteravond bij Nieuwsuur: een lid uit de provinciale staten in Drenthe weggelopen, de Gedeputeerde Staten in bolwerk Limburg gevallen en dan was een paar weken terug ook al Hero Brinkman voor zichzelf begonnen. LPF-achtige toestanden. Het was ‘m gewoon te veel geworden. (Je zag Blok denken ‘arme man, ik mis ‘m nu al,’ maar dat is vast heel gemeen van me.)

De enige vraag die blijft is waarom er nu is gebroken en niet een paar weken geleden, toen het overleg ook al dreigde te mislukken. Ik heb wel een vermoeden. Enkele weken geleden zou breken enkel tot speculaties hebben geleid over wat er wel en niet afgesproken zou zijn. Er zou een welles-nietesdiscussie zijn ontstaan met CDA en VVD aan de ene en Wilders aan de andere kant. Maar daar kan nu geen onenigheid meer over zijn: dit pakket maatregelen lag er. Beperking van de hypotheekrenteaftrek. Verhoging van de BTW. Afschaffen van de studiefinanciering. Versnelde verhoging van de AOW-leeftijd. 750 Miljoen bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Wilders zegt ‘bedankt voor de munitie, ik gok op nieuwe verkiezingen.’ Met Europa als oude nieuwe vijand. Dat is stuitend, maar dat CDA en VVD zo naïef zijn geweest om al die tijd te geloven in de goede bedoelingen van Wilders is dat net zo goed.

De gespannen drukte van vorig jaar ontbrak deze Record Store Day. Daarvoor was het aanbod van alle ‘exclusieve’ releases toch net even wat minder spannend dan in 2011. Toen was het Medium Rare, de verzamel-lp met covers door de Foo Fighters, die me naar de CD Teek deed haasten en eenmaal daar vond ik nog wel meer mooi spul, zoals de Franz Ferdinand Covers EP: geperst op geel/oranje doorschijnend vinyl en het duurde dagen voordat ik had uitgevogeld hoe het nu zat met het toerental (uiteindelijk bleek de A-kant 45 toeren en de B-kant 33 toeren te zijn). Overigens kocht ik de mooiste Record Store Day release pas een paar weken later, dat was Live at the Workman’s Club, Dublin van Villagers.

Je mag een gegeven paard niet in de bek kijken, dus natuurlijk is het weer een feest met al dat mooie nieuwe vinyl dat vandaag in de winkel lag, maar het merendeel betrof 7″ singles met muziek die toch al eerder was uitgebracht. Daar was zelfs de eigenaar enigszins teleurgesteld over, omdat hij vorig jaar op Record Store Day de beste omzet van het jaar had gehaald. Niettemin stonden even voor tienen diverse muzieknerds voor de ingang met vol van verwachting kloppende hartjes te wachten; de ene wilde per se dat ene singletje van DeWolff, de andere een picture disc van David Bowie. En ook al had Ronnie de eigenaar me een dag ervoor nog verzekerd dat ik me geen zorgen hoefde te maken dat de live EP van Leonard Cohen en de 12″ van de Arcade Fire snel op zouden zijn, ik wilde er op tijd bij zijn. Maar goed ook, want tot mijn grote vreugde stonden op de tafel naast de toonbank ook meerdere exemplaren van 2 Many DJ’s’ As Heard On Radio Soulwax Part 2. Een dubbel-lp waar volgens 3voor12 maar 140 exemplaren van zouden zijn geperst. Daar had ik niet eens op durven hopen en dus neem je die tóch even mee. Net zoals die speciaal in opdracht van Converse gemaakte single van de Gorillaz, waarop ze samenwerken met Andre 3000 van OutKast en James Murphy van LCD Soundsystem, hier in een ruim dertien minuten durende versie op 10″ vinyl.

Van luisteren is het op dit moment nog niet gekomen, behalve dan de 12″ van de Arcade Fire, omdat die een download link meegeleverd hebben. Intussen vergaap ik me aan de mooie hoes van de Arcade Fire, waaruit blijkt dat het om remixen van Sprawl II (Mountains Beyond Mountains) en Ready To Start gaat. Vreemd, omdat de originele versie van met name Sprawl II (Mountains Beyond Mountains) zó goed is (wat heet; een van de beste tracks van 2010 en het hoogtepunt van het album The Suburbs) dat een remix me overbodig lijkt. Gelukkig blijft Damian Taylor dicht bij het origineel en voegt hij wat elementen toe (handclaps hier, gitaartje daar). En de lp van 2 Many DJ’s is alleen al geweldig vanwege de prachtige klaphoes waar tot in detail staat vermeld welke grote namen door de broertjes Dewaele door de mangel zijn gehaald: van Emerson, Lake & Palmer tot Nena, van The Cramps tot New Order en van The Breeders tot Dolly Parton. Vier plaatkanten, dat wordt een feestje.

Betonblok met pretenties.

‘Weet je wat jij moet doen? Jij moet wat vaker naar de Effenaar gaan.’ De kapper wees indringend met z’n schaar naar me toen hij het zei. Terwijl ik in de kappersstoel plaatsnam vertelde ik dat ik inderdaad recentelijk niet meer bij het Eindhovense poppodium was geweest. Hij verklaarde zich nader. ‘In de krant staat dat het slecht gaat. Er komen te weinig bezoekers en ze hebben een schuld van een paar ton.’ Ik reageerde cynisch: ‘goh, dat is een verrassing. Met die programmering en in dat saaie betonblok.’ De kapper knikte instemmend. Hij pakte het programma van de Effenaar dat bij hem op de toonbank ligt erbij. ‘Kijk nou eens naar wat er komt. Niks fatsoenlijks. Ja, gisteren The Presidents Of The United States of America.’ ‘En die waren vijftien jaar geleden hip,’ voegde ik toe. ‘Wat? Zei je vijftien jaar?’ Ik kon uit zijn opmerking niet opmaken of hij vijftien jaar een te globale schatting vond of dat hij simpelweg nog nooit van The Presidents of the United States of America, begin jaren negentig een cultband die altijd wel te porren is voor een showtje hier of daar, had gehoord. Toen Pinkpop in 2005 hun beruchte desastreuze editie doormaakte wilde dit groepje lolbroeken nog wel het podium betreden.

Toegegeven, ik en de Effenaar zijn gebrouilleerd. Dat is anderhalf jaar geleden ontstaan om redenen waarover ik hier niet teveel zal uitweiden. Laten we het gezellig houden. Maar ik heb toen gezworen er nooit meer een stap binnen te zetten. Dat is niet geheel gelukt; een keer won ik vrijkaartjes, een andere keer moest ik recenseren en mijn huidige werkgever vond het nodig om het personeelsfeestje in de karakterloze betonkolos te organiseren. Maar alle keren heb ik me aan mijn voornemen gehouden er geen cent uit te geven. Daarbij, als ik er kom voel ik me er toch niet prettig. De Effenaar is mijn podium niet meer. Noem me rancuneus, maar ik heb wel principes. Er is dus sprake van enig leedvermaak als ik hoor dat het slecht gaat met de Effenaar, al kwam dat nieuws niet als een verrassing.

Mijn kapper is niet de typische knipnicht die je in televisieseries ziet maar nogal een rockliefhebber. Een paar maanden geleden kwam ik ‘m nog tegen, toen Morrissey in het Muziekgebouw optrad. Wie z’n zaak binnenkomt vindt op de leestafel tijdschriften als Aardschok, Rockzone en OOR. En het Effenaar jubileumboek Memories Can’t Wait. Dat boek is een merkwaardig geval; het is heel mooi vormgegeven maar valt na een paar keer bladeren uit elkaar. Het is geschreven door een journalist van het Eindhovens Dagblad, enige incestueuze connecties zijn binnen de lokale cultuurwereld niet vreemd, en bevat verslagen en foto’s van alle belangrijke concerten die er ooit hebben plaatsgevonden. Blijkbaar heeft er tussen 1995 en 2005 niemand opgetreden, want die periode is overgeslagen. Dat is juist de tijd dat ik het podium begon te ontdekken en de makers vonden concerten van gerenommeerde artiesten als 16 Horsepower, eels, The Veils, Grandaddy, The Datsuns, Sick Of It All, Godspeed You Black Emperor!, Flogging Molly, Nada Surf en The Von Bondies niet de moeite waard om te vermelden. Onterecht. Ik kan het weten, want ik was erbij.

Bij de Effenaar zullen ze met gemengde gevoelens aan die periode terugdenken. Het was de tijd dat het poppodium met de gemeente in de clinch lag. Het management wilde een groter podium, de gemeente zag daar geen brood in en stelde na verloop van tijd uit arren moede voor om de Effenaar dan maar naar Strijp-S te laten verhuizen. Aangezien dat toch hét culturele broeinest van Eindhoven moest gaan worden, kon daar best wel een poppodium bij.

Dat werd het management te gortig en op de avond dat de raadsvergadering op het programma stond waar over de toekomst van de Effenaar werd besloten, werd een manifestatie georganiseerd op het Stadhuisplein. Alle belangrijke Eindhovense bands betraden het podium, zelfs Theo Maassen kwam een conference van tien minuten houden. Het Stadhuisplein stond vol met verontwaardigde Effenaargangers. Ik stond erbij en hoopte dat het zou lukken. Maar ik hoorde ook de andere kant van het verhaal. Dat van krakerscentrum 2B, dat in het pand naast de oude Effenaar zat. Het was een broeinest van creativiteit en bezat een gave concertzaal die twee keer de capaciteit van de oude zaal omvatte, compleet met socialistische muurschilderingen. Waarom niet deze zaal opknappen en als grote zaal gebruiken? Het oogde een stuk stoerder en sfeervoller dan een nieuw podium ooit zou kunnen zijn.

Ik denk dat het voor de leiding van de Effenaar sowieso onbespreekbaar was. Ze zetten de hakken in het zand en kregen hun zin. De oude Effenaar werd gesloopt, ook 2B moest het veld ruimen (op de plek waar het krakerscentrum stond ligt nu een uit de kluiten gewassen vijver) en er werd een enorme betonkolos uit de grond gestampt. De eerste tekenen waren indertijd hoopgevend. Nu zouden de grote bands wel naar Eindhoven komen. Paradiso, eat your heart out.

Wie in dat sentiment geloofde, moet op z’n minst hopeloos naïef zijn geweest. Want bands komen niet naast een optreden in Paradiso ook nog in Eindhoven optreden. Die doen een show in Amsterdam en reizen daarna, al dan niet apestoned, door naar België of Duitsland. Als ze al een tweede optreden in Nederland geven dan doen ze dat in de Tivoli in Utrecht, of in de Tilburgse 013. De enige ‘grote’ artiesten in de Effenaar komen uit de metal (al denkt mijn kapper daar anders over, die mopperde dat er wat hem betreft wel meer metal mocht komen). Zelfs de kleine zaal weten ze bij het poppodium niet vol te krijgen en dat is vreemd. Dat grote bands niet naar de grote zaal komen: soit. Maar vorig jaar zag ik Noah and the Whale en Cloud Control in de Doornroosje in Nijmegen. Beide bands deden indertijd een clubtournee en hadden prima in de Effenaar gekund. Waarom stonden ze er niet?

Het antwoord is simpel: de Effenaar is verworden tot een saaie muziekfabriek met een risicoloze programmering en een sfeerloze grote zaal die voor het grootste deel van de maand leeg staat. Als er al een optreden plaatsvindt, dan is dat een artiest van eigen bodem die sowieso een uitgebreide clubtournee doet en de oude Effenaar waarschijnlijk ook prima had gevonden. Leuk, maar persoonlijk zit ik niet te wachten op optredens van Alain Clark, Waylon of Krystl. Met de nieuwe Effenaar is een belofte gewekt die tot op de dag van vandaag niet is ingelost. De enige écht interessante bands die naar het podium komen, spelen in de kleine zaal.

Er komen wel degelijk grote namen naar Eindhoven, alleen treden die niet op in de grote zaal van de Effenaar. Ze wijken uit naar Muziekgebouw Frits Philips, zoals The National of Sufjan Stevens, of treden op in het Klokgebouw. In de ruimte die – o ironie – ooit door de gemeenteraad was voorgesteld als nieuwe locatie van de Effenaar. Nu worden daar elke maand een paar concerten georganiseerd van groepen als The Black Keys, Flogging Molly en de Dropkick Murphys. Het is de ultieme melkkoe van Live Nation: eten en drinken wordt verkocht tegen woekerprijzen en voor vijf euro kan je een kluisje huren om je jas in op te bergen.

Maar met het nieuwe gebouw heeft de professionalisering toegeslagen bij de Effenaar. Ik denk dat ze het zelf liever ‘professionele distantie’ noemen, maar de ongedwongen sfeer is verdwenen. Daarom heeft het management van de Effenaar tegenwoordig een bezoekerspanel nodig om te weten wat er onder de bezoekers leeft. Ik denk dat de uitkomst van dat panel – ik heb er indertijd aan meegedaan – in een diepe la is opgeborgen. Want menig bezoeker gaf aan graag grotere namen in de Effenaar te zien. Een verzoek waar het podium niet aan kan voldoen. Ja, heel soms weet het management een exclusieve show te regelen, zoals een half jaar geleden met The Drums. Wel jammer dat de groep zo’n ongeïnspireerde indruk maakte. Ze hadden zelf liever in Amsterdam gespeeld.

Nu heeft de Effenaar dus financiële problemen. Ze zijn niet dramatisch groot en volgens het management vooral een gevolg van een door de gemeente opgelegde fikse huurverhoging. Maar met de schaalvergroting van de afgelopen jaren heeft het podium iets heel wezenlijks weggegooid: draagvlak en goodwill onder de Eindhovense bevolking. Als het écht misgaat, zou de Effenaar dan opnieuw het Stadhuisplein vol weten te krijgen?

Dat het label gedurende de jaren tachtig beroemd werd, mag een wonder heten. Het succes is te danken aan de muziekscene van Dunedin, universiteitsstad op het Zuidereiland van Nieuw-Zeeland. Een geïsoleerd gelegen plaats die niet bepaald op het tourschema van een band ligt. Zoals de Britse singer-songwriter Billy Bragg ooit schreef: ‘de enige reden voor een artiest om in Dunedin te komen is als je een optreden op de Zuidpool hebt gepland.’ Bragg gaat zelfs zover om te stellen dat Dunedin ‘de meest eenzame stad op aarde’ is. Niet dat het geen charmante plaats is; het heeft een prachtig treinstation, een merkwaardig achthoekig plein als stadscentrum en het is in het bezit van de steilste straat ter wereld: Baldwin Street.

Muzikaal lijdt Dunedin aan het ‘IJsland syndroom.’ Je woont in een stad met amper honderdduizend inwoners, in een land met vier miljoen inwoners die zich voornamelijk bezig houden met schapen hoeden en rugby spelen. En dat land bevindt zich dan ook nog in de verst denkbare uithoek van de wereld. No way dat je van het maken van muziek je fulltime baan kan maken, dus waarom zou je dan ook proberen om commercieel te willen klinken? Laat de radiostations maar Amerikaanse en Britse muziek draaien; de bands uit Dunedin spelen hun eigen favoriete muziek. Bandjes met fijne, lekker nerdy klinkende namen als The Verlaines en The Bats spelen voor elkaar en met elkaar en na verloop van tijd ontstaat er zelfs een eigen stijl: de Dunedin Sound. Inspiratie wordt gehaald uit de muziek van bands als The Beatles, The Byrds, Love, The Beach Boys, The Velvet Underground, The Rolling Stones en het vroege, psychedelische werk van Pink Floyd. En literaire teksten, al dan niet geïnspireerd door Bob Dylan en Leonard Cohen, zijn een pre; The Verlaines-frontman Graeme Downes zingt in Death and the Maiden regels als ‘you’ll only end up like Rimbaud, be shot by Verlaine.’

Er ontstaat een buzz als een muziekliefhebber uit Christchurch, Roger Shepherd, zich met de bands gaat bemoeien. Met behulp van de lokale muzieknerd Chris Knox worden op viersporenrecorder opnames gemaakt waar zowaar een publiek voor te vinden is. Shepherd richt Flying Nun Records op en brengt wat singles uit, zoals de debuutsingle van The Clean, Tally Ho!, en compilaties met andere lokale bands als Sneaky Feelings, The Chills en Tall Dwarfs, Knox’ eigen band. Het is liefdewerk oud papier; hoesjes worden door vrienden gestencild, geplakt en rondgebracht en aanvankelijk reikt de distributie niet verder dan Christchurch en Dunedin. Of, zoals Shepherd zelf schrijft, in de liner notes van de compilatie:

‘Four million people living at the wrong end of the world might be great news in a nuclear Armageddon scenario (which felt likely in 1981) but makes it difficult for any business requiring some sort of scale to flourish.’

Flying Nun Records weet echter te floreren. Dankzij de interesse die er is vanuit het buitenland. En dan betreft het niet enkel Australië, maar ook in Europa en de Verenigde Staten is er belangstelling. En beperkt die interesse zich in eerste instantie tot enkele bestellingen per post, de distributie wordt geprofessionaliseerd en er wordt samengewerkt met internationale platenlabels. Intussen blijft de scene eigenwijs als altijd; de broers David en Hamish Kilgour van het toch al belabberd klinkende The Clean ontbinden die band en gaan met nieuwe band The Great Unwashed muziek maken die zo mogelijk nog rommeliger klinkt. Hetzelfde geldt voor ‘girl group’ Look Blue Go Purple die na enkele goed ontvangen EP’s al uit elkaar valt.

Maar de Dunedin Sound van het label is van grote invloed op alternatieve gitaarbands elders in de wereld. Wat daarbij vooral helpt, is dat de stijl van de bands simpelweg reuze hip is; die sluit vrijwel naadloos aan bij die van de Paisley Underground uit Californië en de Britse C86-scene, maar is net even wat eigenwijzer. Amerikaanse groepen als Pavement, Yo La Tengo, Guided By Voices en Galaxie 500 en Britse bands als The Wedding Present, The Pastels en The House of Love worden geïnspireerd door de DIY-houding van de bands en de typische lo-fi opnames van Knox.

Andersom krijgen Nieuw-Zeelandse bands voorzichtig elders in de wereld voet aan de grond. The Chills, geesteskind van Martin Phillips, is daarbij de groep met de meeste kans op internationaal succes. Was hij niet in Nieuw-Zeeland, maar in de Verenigde Staten geboren, dan was Phillips zonder meer uitgegroeid tot de nieuwe Brian Wilson, aldus de fans. Maar zijn band wordt achtervolgd door pech; The Chills-drummer en Phillips’ boezemvriend Martyn Bell overlijdt aan leukemie, na elk album en bijhorende wereldtournee vertrekt vrijwel de volledige begeleidingsband en de songschrijver zelf lijdt als gevolg van een jarenlange drugsverslaving aan hepatitis. Wat de groep echter uitbrengt heeft een tijdloze kwaliteit; de vervreemdende doorbraaksingle Pink Frost, het aan Bell opgedragen I Love My Leather Jacket en het o zo toepasselijk getitelde Heavenly Pop Hit: het zijn klassieke popsongs.

Laatstgenoemde single stamt uit 1990, als Flying Nun Records door de gestaag groeiende inkomsten zowaar in staat is om uitstekend klinkende opnames uit te brengen. Het zorgt er voor dat de platenmaatschappij in 1994 zelfs een Nieuw-Zeelandse nr. 1 hit scoort: Headless Chickens bereikt met George de bovenste plek in de plaatselijke hitlijsten. Het is een voor het label atypisch klinkende single, meer Amerikaans klinkend dan de andere bands die Flying Nun Records voort brengt. Achteraf bezien is het een keerpunt gebleken. Bands uit de jaren tachtig houden het voor gezien en het label gaat de horizon verbreden met bands als The Phoenix Foundation en The Mint Chicks, groepen die niet bepaald met de typische Dunedin Sound verbonden zijn, maar wel het eigenzinnige karakter van het label onderschrijven. Tegelijkertijd is het veelzeggend dat van de veertig tracks op Tally Ho! Flying Nun’s Greatest Bits de helft uit de jaren tachtig stamt; het is die typische sound die het label definieert.

Shepherd verlaat in 1999 de muziekindustrie en zweert op dat moment er nooit meer iets mee te maken te willen hebben. Zijn geliefde Flying Nun Records verandert daarna meerdere malen van eigenaar totdat Shepherd het label in 2009 ‘voor een onbekend bedrag’ terugkoopt. Niet enkel om de back catalogue van het label door middel van sjieke heruitgaven commercieel uit te melken, maar ook om nieuwe bands te tekenen. En het mooie is, tegenwoordig is er een wereldwijde afzetmarkt voor muziek van Nieuw-Zeelandse bodem. Zoals Shepherd het zelf stelt:

‘Today the music business looks to export its creativity rather than import it as it did in 1981.’

Zijn optimisme lijkt vreemd, in het huidige tijdsgewricht waarin platenmolochs het hoofd nauwelijks boven water weet te houden. Maar tegelijkertijd floreren kleine labels als nooit tevoren. Kleine platenmaatschappijtjes als Domino, Bella Union, Secretly Canadian en, als we het dichter bij huis zoeken, het Nederlandse Excelsior Recordings, houden stand. Omdat ze het gewend zijn op kleine schaal te opereren, maar bovenal dankzij een grote schare fans die altijd geïnteresseerd is in releases van de labels, uitgaven die per definitie van hoge kwaliteit zijn. En de voornaamste reden waarom de eigenaren de muziekindustrie in zijn gegaan is uit liefde voor de muziek, niet om er per se schatrijk van te worden.

Shepherd mag de toekomst dan rooskleurig inzien, wat echter ook anno 2012 is gebleven, is de gebrekkige distributie. Ik bestelde Tally Ho! Flying Nun’s Greatest Bits begin februari. Pas gisteren zat de dubbel-cd in de post. Sommige dingen veranderen nooit.

De route zelf is weinig spectaculair; die gaat voor het grootste deel over wegen evenwijdig aan de A2. Maar met het lekkere weer is het zonder meer prettig om naar Den Bosch (en weer terug) te fietsen. Toen ik nog in Tilburg studeerde, wilde het wel eens gebeuren dat ik per ongeluk expres in de verkeerde trein stapte en derhalve in Den Bosch in plaats van Eindhoven aanbelandde. Vervelend, want de stad heeft alles wat er zo leuk kan zijn aan een stad: een oud centrum, een mooie, stokoude kerk en veel leuke kleine winkeltjes. Vooral dat laatste is prettig, omdat het centrum van Eindhoven (De Bergen uitgezonderd, al bestaat die buurt uit een paar straatjes) is overgenomen door de ene na de andere keten. Ja, grote winkelketens heeft Den Bosch ook, maar om de een of andere reden ogen die daar net iets minder schreeuwerig, of zitten ze op wat minder prominente locaties. Het enige wat nog mist is een fatsoenlijke platenzaak, al heeft dat om budgettaire redenen (ik moet toch flink sparen om begin juni op vakantie te kunnen naar Amerika) ook zo z’n voordelen. Ik had mijn camera meegenomen, met het idee om onderweg foto’s te maken, maar zoals gezegd, de weg naar Den Bosch is allesbehalve schilderachtig. Gelukkig is de Sint Jan in Den Bosch dat wel.

Om op een positieve noot te beginnen: Meryl Streep is fenomenaal. Een geweldige actrice schittert altijd, ongeacht het niveau van de rest van de film. En dat niveau is nogal belabberd. Het probleem zit ‘m vooral in de vorm, want The Iron Lady is opgebouwd uit flashbacks. Margaret Thatcher ziet in huis haar overleden man nog rondlopen en elke keer herinnert hij haar aan een bepaalde gebeurtenis in haar privéleven of politieke carrière. Dat werkt voor een tijdje, maar wordt halverwege de film ronduit irritant. Telkens als je een paar mooie scènes achter elkaar hebt gezien, word je weer teruggetrokken naar het heden. Die keuze van regisseur Phyllida Lloyd is begrijpelijk; Thatcher is elf jaar lang premier geweest, haar politieke loopbaan is nog veel langer en dan heb ik het nog niet over de privébeslommeringen die ook van belang zijn. Het is onmogelijk om dat alles er in een film van twee uur doorheen te jassen.

De voorstanders van Thatcher hebben wat dat betreft niets te klagen. Ja, hun idool wordt neergezet als dementerend maar, zoals ik altijd plagerig placht te zeggen, dat was ze in de jaren tachtig al. Nee, ook ik ben geen fan van The Iron Lady. Maar uit al die flashbacks blijkt dat de film toch vooral een hagiografie is. Thatcher als de eerste vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk. Thatcher die stand houdt ondanks de terreurdreiging van de IRA. Thatcher die de Amerikaanse minister op z’n nummer zet als die aangeeft niets te zien in een oorlog om de Falklandeilanden. Thatcher die alle nabestaanden van de Britse slachtoffers in de Falklandoorlog een persoonlijke brief schrijft. Thatcher die een landslide overwinning bereikt met de conservatieve partij. Thatcher die ondanks alle protesten door blijft gaan met haar hervormingsagenda. En, ik voelde op dat moment zelfs even een gevoel van opwinding door de zaal gaan, Thatcher die mee de val van de Berlijnse Muur bewerkstelligt. Nergens wordt ook maar een greintje kritiek geuit op haar beleid. Of ja, er is kritiek, die is er op het feit dat ze er te weinig was voor haar gezin. En dat is weer weinig feministisch, voor een film waarin Thatcher juist zo wordt bejubeld vanwege de voortrekkersrol die ze voor vrouwen heeft gespeeld.

Waar The Iron Lady hopeloos in tekort schiet, is in een reflectie op de meer negatieve gevolgen van Thatchers beleid. Gevolgen die nog altijd merkbaar zijn, want het feit dat er nu een bankencrisis is, is voor een belangrijk deel te danken aan het laissez-faire beleid van de Tories in het Verenigd Koninkrijk (en Reaganomics in de Verenigde Staten). Er wordt geen woord besteed aan het desastreuze beleid in Noord-Ierland, aan overleden hongerstakers van de IRA, omdat Thatcher vooral de indruk wilde wekken dat ze tough was op terrorisme. Er kon pas vrede worden bereikt in Noord-Ierland nadat Labour de macht in 1997 had overgenomen. The Iron Lady gaat niet over de torenhoge werkloosheid die het Verenigd Koninkrijk in de jaren tachtig teisterde en de gigantische aantallen daklozen, begin jaren negentig. ‘There’s no such thing as society,’ Thatchers meest beruchte uitspraak, wordt nergens uitgelicht, evenals er gemakkelijk aan voorbij wordt gegaan dat ze voor de doodstraf was (en is).

Femke Halsema stelde toen The Iron Lady in Nederland uitkwam bij De Wereld Draait Door dat zij Thatcher een betere film had gegund. Misschien geen film, maar laat het dan een mini-serie zijn. Mag Meryl Streep best weer de hoofdrol spelen.

Mehr Ampelmännchen.

Ik spreek nauwelijks Duits. Ein bisschen, om het cliché te gebruiken. Toen ik in 2havo voor het eerst Duits kreeg, leverde ik zo’n wanprestatie dat ik op mijn eerste rapport een 3 stond. Zo’n laag rapportcijfer heb ik voor geen enkel ander vak ooit gehaald (ook niet voor gym, want daarvoor deed ik tenminste nog mijn best). De basiskennis is er desondanks wel, dus als ik vol goede moed in een winkel of restaurant een kort zinnetje uitspreek, krijg ik volgens goed gebruik volledige Duitse volzinnen, compleet met naamvallen en umlauts als reactie. Vervolgens moet ik die zin in mijn hoofd even vertalen en die pauze is nét lang genoeg om mijn Duitse gesprekspartner te doen realiseren ‘krek, laat ik maar naar Engels overschakelen, het is weer zo’n toerist.’ Wat ik dan wel weer fijn vind en het is ook ongetwijfeld vriendelijk bedoeld, maar ik wilde juist zo m’n best doen om Duits te spreken. Ach, ze gaan er erg gemütlich mee om bij onze oosterburen. Want meerdere keren werd voorgesteld ‘am Deutsch oder in English?’ als een korte uitleg moest worden gegeven. En telkens koos ik braaf voor de Duitse versie.

Probeer daar nog maar een spannende foto van te maken.

Het beeld van Berlijn met als ultieme herkenningspunt de Brandenburger Tor, al dan niet met de Berlijnse Muur er voor (of achter) is tegenwoordig veranderd. Terecht, want de poort is eigenlijk niet zo spannend; eerder een nogal protserig geval. Wat overigens niet wil zeggen dat het nieuwe herkenningspunt van Berlijn, de Fernsehturm vlak bij Alexanderplatz in voormalig Oost-Berlijn minder protserig is. Het ding werd vanaf 1965 gebouwd naar ontwerp van Herbert Henselmann die zich op zijn beurt had laten inspireren door de lancering van de Spoetnik in 1957. Natuurlijk hielp het ook wel dat het 365 meter hoge gevaarte bijdroeg aan de eer en glorie van de DDR (al werd gemakshalve even vergeten dat het ding gebouwd werd met behulp van Zweedse bouwkundigen). In 1969 ging de Fernsehturm open en sindsdien wordt er met een mengeling van trots en hoon over gesproken. Het zou een golfbal op een breinaald zijn, of het ultieme toonbeeld van het oude communistische DDR-regime. Vooral dat laatste etiket heeft nog lang aan de Fernsehturm gehangen en het gevolg was dat hij na de hereniging bijna was gesloopt. Gelukkig is het niet gebeurd; de toren, met een uitzichtlocatie op 203 meter hoogte is een toeristische trekpleister van jewelste.

De Fernsehturm. Fotogeniek bouwwerk.

Die populariteit betekent echter ook dat je een dik half uur in de rij staat voordat je je kaartje hebt. De kaartverkoop gaat met ouderwets Oost-Duitse efficiëntie: er is maar één kassa geopend. Vervolgens kan je wachten tot je nummer op een beeldscherm verschijnt en word je per groep naar boven gelaten. Die lift brengt je met een snelheid van zes meter per seconde naar het uitzichtpunt. En ja, dat is dan natuurlijk wel heel stoer. Je hebt geweldig zicht op Alexanderplatz, maar ook op de talloze betonkolossen van Friedrichshain: het toonbeeld van grootheidswaanzin van het oude DDR-regime. Vooral de brede Karl-Marx-Allee, plaats van handeling van de jaarlijkse 1 meiparade, is van bovenaf goed herkenbaar.

Betonkolossen, zo ver u kijken kunt.

Ooit was Alexanderplatz nog veel groter dan het nu is, maar daar hebben de winkelcentra die er later zijn aangelegd danig verandering in gebracht. Jammer is het wel; van het plein zoals de Oost-Duitsers het ooit bedoeld hadden, is nu als belangrijkste herkenningspunt nog het Weltuhr over: een kitscherige wereldklok met daarop de tijden van alle belangrijke plekken in de wereld. Omdat het altijd goed is om te weten dat als het in Berlijn 16.00 uur is het in de Marquesas Eilanden 5.00 uur ‘s nachts is. De mare gaat dat de klok vooral de tijden in collega-socialistische heilstaten aan zou geven, maar dat blijkt mee te vallen; je kan ook netjes zien hoe groot het tijdsverschil is met Nederland.

Een kijk op de Fernsehturm door de Klosterruine. En het Weltuhr van Alexanderplatz, dat geregeld voorbijkomt in filmhuishit Good Bye, Lenin!

Wie terugverlangt naar de DDR, kan terecht in een heus DDR-museum. Het is het toppunt van ostalgie: heimwee naar de tijd dat alles nog overzichtelijk was in Oost-Duitsland. Iedereen kon naar school en elk jaar werd tien procent van de bevolking uitverkoren om te mogen doorstuderen. Hoe de selectie werd gemaakt blijft onvermeld, maar een lange staat van dienst in het leger zal zeker hebben geholpen. Hoge connecties vermoedelijk ook. Het ultieme symbool van het Oostblok is de Trabant, in 1954 gepresenteerd als de Oost-Duitse tegenhanger van de Volkswagen Kever. Later volgden nieuwe prototypes, maar die werden lang niet allemaal in productie genomen, omdat de makers het adagium ‘hoe minder onderdelen, hoe minder er stuk kan gaan’ hoog in het vaandel hadden. Een bijkomend voordeel was dat de Trabant zeer makkelijk bij te houden was; menig automobilist deed de reparaties zelf. Toch valt tussen de regels door wat summiere kritiek te lezen. Ergens staat vermeld hoe in de politiek van de DDR officieel meerdere partijen waren vertegenwoordigd, maar dat ze in de praktijk allemaal met het regime meestemden. Een keer week de christelijke fractie af, toen het om het abortusstandpunt ging. Er staat niet bij vermeld of er nog consequenties aan dit afwijkende standpunt hebben gezeten. Voor het grootste deel is het DDR-museum op en top ostalgie: net Good Bye, Lenin!

Op de bovenste foto een persoonlijke favoriet. Ik stond in de South Dome Room, keek omhoog door een metershoge schacht met bovenop een koperen koepel en dacht ‘hmm, leuk fotomoment, maar dat beeld van Helios staat er pal onder.’ Dat bleek mee te vallen.

Op zondag ging ik naar het Museuminsel, de plek waarop alle belangrijkste historische musea van Berlijn zijn gevestigd: het Altes Museum, met een grote collectie Griekse en Etruskische kunst, het Neues Museum, met veel Egyptische oudheden en het Pergamonmuseum, de plek waar onder andere het Pergamonaltaar, de marktpoort van Milete en de Ishtar-poort van Babylon zijn te bekijken. Niet dat de rest van de musea en de collecties er voor onderdoet, maar de heuse trekpleister is de buste van Nefertiti in het Neues Museum. Vaak vallen dit soort kunstwerken in het echt tegen, maar het moet gezegd: de buste is heel mooi, al is foto’s maken uit den boze.

Het Pergamonmuseum daarentegen is een rommeltje. Het zal door de verbouwing komen waardoor de bezoekers telkens in kleine groepjes binnen worden gelaten en bij de kassa is het onduidelijk of je ticket je enkel toegang verschaft tot de vaste collectie, of dat je ook bij de twee tijdelijke exposities binnen mag. Eerst word ik bij de ene tijdelijke tentoonstelling geweigerd. Als ik een audioguide heb weten te bemachtigen, blijk ik niet bij de vaste expositie binnen te mogen, want ik heb mijn rugtas nog niet opgeborgen. De garderobe is vol en de garderobe die voor groepen wordt gebruikt, stuurt me naar de kluisjes, maar die zitten ook allemaal vol. De moed zakt je ervan in de schoenen, maar uiteindelijk wil de dame van de groepsgarderobe mijn tas wel even opbergen. De vaste collectie is niet eens zo spectaculair, het mooiste blijkt uiteindelijk een tijdelijke tentoonstelling met kunst uit Saoedi-Arabië. Het spreekt tot de verbeelding dat in zo’n onbarmhartige omgeving als een dorre en extreem hete woestijn al zo vroeg allerlei culturen konden floreren en zich wisten te ontwikkelen. Eigenlijk verdienden ze bij het Pergamonmuseum niet dat ik ze sponsorde, maar ik kon het toch niet laten om van de expositie een boek te kopen.

De Berliner Dom en de Nikolaikirche: beide kerken zijn níet rooms-katholiek. Maar dat zou je bij de bovenste niet denken.

Als je entree moet betalen in een kerk weet je één ding zeker: die is niet katholiek. Rooms-katholieke kerken mogen geen entree vragen van de Paus. Voor een bezoek aan de Berliner Dom wordt een (bescheiden) toegangsprijs gevraagd, maar dat is het waard. Dat de kerk protestants is (maar ooit wel katholiek was), zou je niet denken als je de overdadige muurschilderingen en de prachtig versierde koepel bekijkt. Dat is lang niet altijd zo geweest. De kerk raakte zwaar beschadigd in de Tweede Wereldoorlog. Pas in 1973 werd begonnen met de restauratiewerkzaamheden die twintig jaar later waren voltooid. Het contrast met de streng ogende Nikolaikirche, de oudste kerk van Berlijn, kon niet groter zijn: witte muren, een wit plafond en de opvallendste decoratie is een groep beelden die in het midden van de kerk hangt. Het zijn de gekleurde lijnen die overal in het gebouw terugkomen die een opvallende extra dimensie toevoegen. Hoewel de kerk zelf nog authentiek is, geldt dit niet voor het Nikolaiviertel waarin ie zich bevindt; het is een kitscherige buurt, in de jaren tachtig in retrostijl opgetrokken om het 750-jarig bestaan van de stad in 1987 te vieren.

Lijnen, blokken en bogen.

In de jaren twintig van de vorige eeuw was Potsdamer Platz een van de drukste pleinen van Europa. Het was zelfs de eerste plek ooit waar verkeerslichten stonden. Maar tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het platgebombardeerd en gedurende de Koude Oorlog was het een niemandsland: precies gelegen tussen West- en Oost-Berlijn. Na de hereniging is er lang over gesteggeld wat er met het gebied moest gebeuren, maar inmiddels is het uitgegroeid tot het commerciële centrum van Berlijn, inclusief hypermodern ogende hoogbouw. Meest in het oog springend zijn de Kollhoff Tower (de hoogste toren van Potsdamer Platz), de kantoren van Deutsche Bahn en het Sony Center met het futuristisch ogende plafond. Het ziet er allemaal prachtig uit en het is veelzeggend dat ook op een zondag, met alle winkels gesloten, de Berlijners massaal uitrukken om in het overdekte centrum rond te hangen.

Over futuristisch ogende bouwwerken gesproken. Een paar straten voorbij Checkpoint Charlie is het Jüdisches Museum terug te vinden. Het is gebouwd naar een ontwerp van Daniel Libeskind en het schijnt dat de architect zijn ontwerp indertijd anoniem heeft aangeleverd voor de wedstrijd, maar je hoeft de naam van de architect niet te weten om te merken dat dit gebouw bolstaat van de zeggingskracht en de symboliek: van bovenaf oogt het als een ontplofte davidster en het werk van beroemde joodse Berlijners als Arnold Schönberg en Walter Benjamin vormen een belangrijke inspiratiebron. De ingang is in het Kollegienhaus en via ondergrondse gangen die elk een bepaalde ‘as’ voorstellen (de as van de continuïteit, de as van de emigratie en de as van de Holocaust) word je naar het moderne bouwwerk geleid. De assen doorkruisen elkaar en zorgen er ook voor dat op sommige plekken voids (lege ruimtes) ontstaan. Ze staan symbool voor de leegheid die in de Duitse samenleving is ontstaan door de vernietiging van de joodse cultuur.

Het is een prachtig en fascinerend gebouw dat vanwege de zware thematiek angst inboezemt maar het spreekt meer tot de verbeelding dan de vaste tentoonstelling. En dat is dan weer vrij gênant. Die expositie bevindt zich aan het einde van één van de assen, bovenaan een hoge trap. Vervolgens word je al zigzaggend door de geschiedenis van de joodse bevolking in Duitsland geleid. Natuurlijk zijn het de verhalen over de Holocaust die het meest beangstigen en ontroeren, maar de tentoonstelling is geenszins topzwaar; eerder interessant en leerzaam en wordt verteld aan de hand van bekende en minder bekende joden als Moses Mendelssohn en Levi Strauss.

Ampelmännchen. Wereldberoemd in Berlijn.

Je hebt drie soorten reizen (althans, zo deel ik het graag in, omdat ik nu eenmaal alles graag rangschik). Allereerst is er die ultieme droomreis die ik nooit zal maken, tenzij ik de Lotto of een grote televisiequiz win. Die reis zou door de Pacific voeren, met naast een bezoek aan de (al dan niet veilige) Marquesas Eilanden als hoogtepunt Pitcairn. Of – als we toch aan het dromen zijn – één van de andere eilanden uit die groep: Ducie, Oeno of Henderson. Meer geïsoleerd van de rest van de wereld kan je niet zijn. Ten tweede zijn er de reizen naar landen waarvan je denkt ‘leuk, maar dat doe ik liever niet alleen.’ En zolang ik die ultieme droomvrouw die er ook van houdt om van ‘s morgens vroeg van ‘s avonds laat musea af te struinen, foto’s te maken en boekwinkels en platenzaken uit te pluizen nog niet heb gevonden (en ook nooit zal vinden) achterwege laat. In landen als Japan, China of Peru zou de cultuurshock in m’n eentje te groot zijn; dan kan je liever met z’n tweeën alleen zijn. Tot slot zijn er die reisplannen die ik er op een heel lange lijst bij kan schrijven. Die in de categorie ‘o ja, moet ik nog een keer doen.’ Berlijn stond op die lijst met stip bovenaan. Door talloze mensen aangeraden, maar het kwam er nooit van. Omdat ik toen ineens besloot dat Stockholm ook wel leuk is. Of Lissabon. En omdat het ook niet erg is voor de derde keer in drie jaar tijd naar Londen te gaan.

Een beetje reis begint al bij de voorpret. Of beter, de voorbereiding. Want ik wilde de coole koepel naar ontwerp van architect Norman Foster, bovenop de Reichstag, bezoeken. Iets dat vanwege de al dan niet aanwezige terreurdreiging is verworden tot een ingewikkelde opgaaf. Je dient je minimaal drie weken voor je bezoek aan te melden per e-mail. Daarin geef je aan op welke drie tijdstippen je beschikbaar bent en als je dan na een paar dagen de bevestiging krijgt, print je die uit en neem je die mee als je je een kwartier voor aanvang van je bezoek meldt bij een houten barak voor de Reichstag. Eerst controleert iemand de reservering. Dan gaan je jas en tas door de metaaldetector. Dan volgt er een fouillering. Dan moet je wachten tot er nog wat andere bezoekers zijn en word je meegenomen naar de ingang van de Reichstag en daar neemt iemand je in de lift mee naar de bovenste verdieping en dan, ja dán kan het feest beginnen. Om kort te gaan: openheid en transparantie zijn mooi, maar het moet ook weer niet té open worden.

Veel licht en glas; de Reichstag staat symbool voor de open democratie. Op de derde foto van onderen kan je zelfs meekijken met de parlementsleden.

Normaliter zou ik zo’n bezoek gepland hebben op een dag met een strakblauwe lucht. Omdat foto’s tien keer leuker zijn als het goed weer is. En ik wist een week van tevoren niet dat het net deze morgen bewolkt zou zijn. Ik wist dat een half uur van tevoren trouwens ook niet want toen ik ‘s morgens uit het hostel keek, zag het er allemaal nog prachtig uit. Eenmaal bij de Reichstag gearriveerd was het echter volledig dicht getrokken. Het werd die dag niet meer zonnig; het werd een kille en grauwe dag. Die koepel van Norman Foster blijft sowieso geweldig, de audioguide (zelfs in het Nederlands) die automatisch start als je de rondgang oploopt is gaaf (al bleek ik wel te snel te lopen, de man riep geregeld vriendelijk doch gedecideerd ‘blijft u hier toch even staan’) en er is een mooie expositie te zien over de geschiedenis van de Reichstag waarin alle hoogte- en dieptepunten voorbij komen, inclusief onze Nederlandse claim to fame Marinus van der Lubbe. Op een foto in die tentoonstelling staan de fractieleden van de NSDAP afgebeeld die demonstratief met de rug naar de regering gaan zitten. Je schijnt geen vergelijkingen meer te mogen maken met een niet nader te noemen Geblondeerde Malloot in de Nederlandse Tweede Kamer, maar zoveel verschil zit er niet tussen je vol walging afwenden van een regering of met je trawanten parmantig het parlement uitmarcheren.

De foto is gemaakt door de joodse fotograaf Erich Salomon, die voor de Tweede Wereldoorlog als fotojournalist werkte en ontelbaar veel foto’s heeft gemaakt in de Reichstag. Zou hij ook maar enig moment geweten of gevoeld hebben wat z’n voorland was? Dat hij naar Nederland zou moeten vluchten maar later met z’n familie werd gedeporteerd, eerst naar Theresienstadt en later Auschwitz, waar hij in 1944 overleed?

De Hackesche Höfe werden gebouwd in 1906 en 1907 en hebben wonder boven wonder zowel de Tweede Wereldoorlog als het vooruitgangsdenken van de oude DDR overleefd. De afgelopen jaren zijn alle negen hofjes opgeknapt en nu bevinden zich er restaurantjes, designershops, speelgoedwinkels en een bioscoop en is het uitgegroeid tot het stralende middelpunt van de wijk Mitte.

Ik vroeg me af of de verschillen tussen west en oost Berlijn nog zichtbaar zouden zijn in het straatbeeld, 23 jaar na de val van de Muur. Ja, die verschillen zijn er, maar anders dan je aanvankelijk zou denken. Het zijn juist in het voormalige west-Berlijn gelegen wijken als Kreuzberg en Schöneberg die nu ogen als vergane glorie, terwijl zowel Mitte als Prenzlauer Berg inmiddels zijn uitgegroeid tot de hipste buurten van de Duitse hoofdstad. Tientallen, zo niet honderden miljoenen euro’s moeten er tegenaan gegooid zijn, maar waar Mitte met gemak kan doorgaan tot het Covent Garden van Berlijn, inclusief kleine hofjes (de Hackesche Höfe als mooiste voorbeeld) zoals in de Londense evenknie én heel veel flagstores van hippe merken, is Prenzlauer Berg het Berlijnse Notting Hill. Het is heerlijk om op zaterdagmorgen over de (grotendeels biologische) markt op de Kollwitzplatz te lopen en de sfeer (en de crêpes) te proeven, in de panden in de directe straten eromheen zijn fotografen, boetiekjes en designshops gevestigd. De gentrification heeft z’n werk zó goed gedaan dat er nu sprake is van overcompensatie.

Ik ken de mensen op de derde foto van boven niet. De kunstenaar van de vierde foto van boven heeft zich hevig laten inspireren door het artwork van Pink Floyd’s The Wall. Het onderste kunstwerk is het populairste, getuige de vele foto’s die er inmiddels van zijn gemaakt.

De beruchte Muur is vrijwel volledig uit het straatbeeld verdwenen. Er staan nog een paar stukken overeind. Het grootste deel daarvan bevindt zich langs de Spree, in de wijk Friedrichshain, de volgende buurt die de komende jaren aan een metamorfose wordt onderworpen. Wat overigens moeilijk wordt, omdat het vol staat met revolutiebouw van het oude DDR-regime: betonkolossen zover u kijken kunt. Dit stuk muur is nu voor het grootste deel volgekliederd  door kunstenaars van over heel de wereld. Het heet de East Side Gallery en de afbeeldingen zijn soms boos, soms vrolijk, soms grappig: alles zit er tussen. Een ander stukje muur is te bezichtigen op het Invalidenfriedhof. Hoe absurd wil je het hebben: de muur liep dwars over een kerkhof, met als gevolg dat indertijd diverse graven geruimd moesten worden omdat ze zich in het gezichtsveld van de grenspolitie bevonden. Wie trouwens heel cheesy wil doen kan nog een kijkje nemen bij Checkpoint Charlie, wat niet meer is dan een houten huisje midden op de Friedrichstrasse. Leuk om te zien, maar beter is het om heel snel voorbij te lopen; het is verworden tot tourist fodder.

Bizar maar waar: de muur liep ook dwars over begraafplaatsen.

Als het op toerisme aankomt, is het bezoek aan een echte bunker uit de Tweede Wereldoorlog, naast U- en S-Bahnstation Gesundbrunnen een must. Hoewel, een echte bunker is het niet, zo vertelt onze Deense gids Yvonne, want daarvoor had deze echt bombardement bestendig moeten zijn en voor dat soort details was niet voldoende budget. De officiële benaming is dan ook schuilkelder en de nazi’s hoopten op het placebo-effect: mensen zouden in ieder geval het idee hebben dat ze werden beschermd. Officieel konden er 1350 mensen plaatsnemen in deze schuilkelder, maar in de praktijk werd die regelmatig volgestouwd met drieduizend mensen. Toch was voor slechts tien procent van de Berlijnse bevolking ruimte beschikbaar, meer plek was er niet. Aanvankelijk werd nog aan selectie gedaan, maar later in de oorlog werd men minder kieskeurig.

Voor de frisse lucht waren kokers aangelegd die op het U- en S-Bahnstelsel uitkwamen. Zou er een trein voorbij rijden, dan zou er automatische verse lucht omhooggestuwd worden. Een probleem: bij een bombardement zouden er geen treinen rijden. Om in de gaten te houden hoeveel verse lucht er nog in de schuilkelder was, werden er kaarsen gebrand. En totdat het laatste kaarsje uitging zou er nog geen reden tot paniek zijn. Daarna wel. Ook mooi is de kaart die aan de muur van een van de ruimtes hangt. Daarop de namen van de diverse mogendheden en het symbool zoals dit op de onderkant van de vleugels te zien is; hieraan was te herkennen uit welk land de gevechtspiloot afkomstig was. Mooi, omdat het paranoïde karakter van de nazi’s eens te meer wordt onderstreept. Zo wordt zelfs de Irischer Freistaat apart vermeld. Yvonne heeft het nagezocht; die luchtmacht had de beschikking over welgeteld drie gevechtsvliegtuigen.

Denkmal für die ermordeten Jüden Europas: 2711 betonnen blokken, allen licht uit het lood staand.

Tachtig procent van de bunkers en schuilkelders is verloren gegaan na de Tweede Wereldoorlog. Ze werden vernietigd door de geallieerden. Dat deze bunker nog bestaat is te danken aan de ligging in de wanden van het U- en S-Bahnstelsel. Dit opblazen zou ook het netwerk voor het openbaar vervoer vernield hebben. Ook de Führerbunker, de beroemdste bunker van allemaal is verloren gegaan. Hij zou zich bevonden hebben onder de grond bij wat nu de hoek van de In Den Ministergarten en de G Kolmar Strasse is. Ironisch genoeg is dat op een steenworp afstand van het Denkmal für die ermordeten Jüden Europas: het uit 2711 betonnen blokken bestaande Holocaustmonument ontworpen door de kunstenaar Peter Eisenmann. De stelae staan schots en scheef, daarmee niet geheel toevallig verwijzend naar de grafzerken op oude joodse begraafplaatsen. Het monument beslaat in totaal een oppervlak van bijna twintigduizend vierkante meter en is vooral bij jongeren geliefd als doolhof om hard doorheen te rennen. Foto’s maken kan, maar je moet niet verbaasd zijn als er ineens iemand aan komt rennen en over je heen kukelt.

Het kunstwerk is niet onomstreden, omdat het enkel de joodse slachtoffers van de Holocaust betreft en niet andere minderheden als zigeuners en homo’s. Vertegenwoordigers van beide groepen pleiten dan ook langer voor een eigen monument. Niet ver van dit kunstwerk staat nu een aparte betonnen pilaar met daarin een beeldscherm waarop non-stop een video wordt afgespeeld van twee zoenende mannen. Toen lesbiennes daarover klaagden is besloten om elke twee jaar te wisselen met een video van twee zoenende vrouwen. Maar voor de omgebrachte zigeuners is vooralsnog geen eigen monument opgericht.

Ik heb The New Yorker hoog zitten en snap dat een redactie liever meer structuur in een verhaal wil dan de door Möring zo bewonderde ‘meanderende’ stijl van het latere werk. Hij is echter abuis als hij beweert dat de redactie Salinger zou hebben beknot in zijn schrijfstijl en zijn meesterwerken pas afgeleverd zou hebben met de twee laatste novelles (die overigens geen novelles zijn, maar bundelingen van twee eerder, individueel gepubliceerde verhalen). Een blik op de publicatiegeschiedenis van deze vier verhalen had Mörings betoog onderuit gehaald: alle vier door hem zo geliefde verhalen werden eind jaren vijftig gepubliceerd, in The New Yorker – het blad had blijkbaar toch niet zo’n probleem met de weinige structuur van die verhalen.

Hoewel het goed is dat het latere werk van Salinger door Mörings lofzang een keer de aandacht krijgt die het verdient, gaat hij voorbij aan wat mijns inziens het echte meesterwerk van de schrijver is: Nine Stories. Het is een bundeling van (opnieuw eerder gepubliceerde) verhalen. Zeven ervan verschenen in The New Yorker. In het bijzonder A Perfect Day For Bananafish en For Esmé – With Love and Squalor behoren tot de beste korte verhalen die ooit zijn geschreven. Het eerste verhaal is het relaas van de door oorlogservaringen getraumatiseerde Seymour Glass, vermoedelijk de belangrijkste protégé uit de Glass-familie. Ik heb het inmiddels vele malen herlezen en elke keer ontdek ik weer verrassende details. De opbouw, de sfeer, de dialogen: alles aan het verhaal is perfect. For Esmé – with Love and Squalor handelt over de ervaringen van de hoofdpersoon (die verdacht veel weg heeft van Salinger zelf) gedurende de Tweede Wereldoorlog en beslaat twee delen: het eerste (‘Love’) speelt zich af in Groot-Brittannië, waar de hoofdpersoon is gestationeerd en hij aan de praat raakt met het jonge meisje Esmé, het tweede deel (‘Squalor’) is duisterder en speelt zich af in Duitsland, tegen het einde van de oorlog.

Ik denk dat beide verhalen juist zo goed zijn vanwege de duidelijke structuur en betwijfel of A Perfect Day For Bananafish sterk beïnvloed is door bemoeienis van de redactie van The New Yorker. Het was het eerste verhaal dat het blad publiceerde; mede door de hoge kwaliteit ervan kwam het tot een nauwe samenwerking tussen het tijdschrift en Salinger.

Möring heeft gelijk als hij schrijft The Catcher In The Rye een overschatte roman is. Dat komt, ironisch genoeg, juist door de structuur, die nog het meest weg heeft van een aantal losse verhalen die aan elkaar zijn geplakt. En dat komt wellicht weer doordat het boek voortkomt uit het korte verhaal Slight Rebellion off Madison Avenue, dat in 1946 werd gepubliceerd (en terug te vinden is in de leuke verhalenbundel Wonderful Town – New York Stories from The New Yorker). Een uitstekend kort verhaal. Wellicht was Salinger beter op dreef in korte verhalen dan in een langere roman; net zoals je sprinters en marathonlopers hebt.

De vraag waar de meeste salingerites twee jaar na het overlijden van de meester mee zitten is of er nog ongepubliceerde verhalen zijn die ooit zullen worden uitgegeven. Salinger zelf zou beweerd hebben dat hij is doorgegaan met schrijven, maar het een ‘zen’ gedachte vond om niet te publiceren en zich druk te hoeven maken over uitgevers en critici. Dat is jammer voor de fans, maar met het internet is het gelukkig goed toeven met meesterlijke verhalen zoals A Boy In France. Het werd gepubliceerd in The Saturday Evening Post, maar verscheen nooit in boekvorm.

Ik noem het inhammen. En nogal grote ook, dus misschien is afritten een betere benaming. Engelsen noemen zoiets een ‘widow’s peak,’ een term die op wikipedia wordt omschreven als ‘a distinct point in the hairline in the center of the forehead.’

Zo lust ik er nog wel een paar. Het gaat me niet om die punt, het gaat om die grote lege plekken links en rechts van dit ‘distinct point’ op het voorhoofd (niet dat het in andere talen beter is, Duitsers hebben het over ‘spitzer Haaransatz’). De verklaring is wel weer mooi; de vorm van de haargroei zou gelijkenissen vertonen met een biquoquet, een hoofddeksel dat in vroeger eeuwen door weduwen werd gedragen tijdens de rouwperiode. En vrouwen bij wie het haar in deze vorm groeide en die nog wel een man hadden, zouden vast snel weduwe worden, zo ging de mare.

Als ik de foto’s van mijn beide grootouders erbij pak, kan ik niet anders concluderen dan dat ik erfelijk ben belast; ook zij hadden geen haar op hun slapen, al heb ik beide mannen enkel gekend toen ze al aardig op leeftijd waren; dan mag het ook. Mijn vader houdt het bij een egaal grijze haardos (die overigens ook langzaam maar zeker dunner wordt), wat mij doet vermoeden dat het inhammengen een generatie overslaat. Ik heb er ook zelf om gevraagd. Zo’n vijftien jaar geleden grapte ik er vaak over als ik bij iets oudere mannen inhammen zag ontstaan. ‘Haha, je wordt al kaal!’ ‘Het valt best mee met mijn inhammen.’ ‘Inhammen? Noem het gerust afritten.’ (Ja, ik ben nu eenmaal erg complimenteus ingesteld.) Natuurlijk hadden ze gelijk toen ze me wezen op m’n eigen uitdunnende haardos, dat zag ik zelf ook wel. Niet dat ik er problemen mee heb, al beginnen de inhammen nu dermate diep te worden dat er een soort eilandje op m’n voorhoofd dreigt te ontstaan. Dat hoeft nu ook weer niet.

Een paar jaar geleden kwam ik op een feestje waar veel fietskoeriers waren. Ik keek eens rond en toen viel het me pas op: allemaal inhammen. Het was op dat moment dat ik mijn theorie bedacht: wie veel fietst, doet dat geregeld tegen de wind in, die wind gaat langs je hoofd af langs je slapen en het kan niet anders of dat moet effect hebben op je haargroei. Ik legde de theorie eens voor aan mijn kapper en die was resoluut: ‘ik denk dat je uit je nek kletst.’

Zin of onzin, keer op keer wordt mijn theorie onderschreven. Zo riep enkele weken geleden een vrouwelijke collega me, terwijl ze het mobieltje van haar buurman omhoog hield en zei dat ze het ‘een vrouwentelefoon’ vond. Ik zei niet te twijfelen aan de mannelijkheid van de desbetreffende collega, niet vanwege het mobieltje, maar vanwege z’n haren. ‘Echte mannen hebben inhammen,’ was mijn slogan. En verrek als het niet waar was; deze collega (die overigens bedenkelijk keek bij mijn opmerking) was tot een paar jaar terug nog professioneel wielrenner.

Het schijnt dat voetballer Wayne Rooney een tijdje terug haar vanuit de ‘lagere regionen’ naar z’n hoofd heeft laten transplanteren, bang dat ie is om vroeg kaal te worden. Watje. Geen wonder dat de Britse media krom van het lachen lagen om zoveel ijdelheid. Rooney zou wat vaker om zich heen moeten kijken op de voetbalvelden want ook daar geldt de regel: echte mannen hebben inhammen. Kijk alleen al naar de Nederlandse toppers: Wesley Sneijder, Arjen Robben, André Ooijer, Anthony Lurling, Rafael van der Vaart. Ze hebben allemaal flinke inhammen, soms zelfs afritten. En wat te denken van Erben Wennemars? Die voetbalt dan niet, maar staat zowat dagelijks op de schaats.

En dat schaatsen doet ie met veel tegenwind. Daar twijfel ik niet aan.